ਮੂਲ ਸਲੋਕ
ਸਲੋਕੁ ਮਃ ੧ ॥
ਜੇ ਰਤੁ ਲਗੈ ਕਪੜੈ ਜਾਮਾ ਹੋਇ ਪਲੀਤੁ ॥
ਜੋ ਰਤੁ ਪੀਵਹਿ ਮਾਣਸਾ ਤਿਨ ਕਿਉ ਨਿਰਮਲੁ ਚੀਤੁ ॥
ਨਾਨਕ ਨਾਉ ਖੁਦਾਇ ਕਾ ਦਿਲਿ ਹਛੈ ਮੁਖਿ ਲੇਹੁ ॥
ਅਵਰਿ ਦਿਵਾਜੇ ਦੁਨੀ ਕੇ ਝੂਠੇ ਅਮਲ ਕਰੇਹੁ ॥੧॥
—ਰਾਗੁ ਮਾਝ ਕੀ ਵਾਰ, ਪੰਨਾ ੧੪੦
ਸਲੋਕ ਦੀਆਂ ਪਹਿਲੀਆਂ ਤੁਕਾਂ ਦੇ ਅਰਥ
ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਭਾਈ ਰਣਧੀਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਵਿਆਕਰਣਕ ਵਿਚਾਰ ਅਨੁਸਾਰ ਸਲੋਕ ਦੀਆਂ ਪਹਿਲੀਆਂ ਦੋ ਤੁਕਾਂ ਦਾ ਭਾਵ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹੈ:
ਜੇ ਲਹੂ ਕੱਪੜੇ ਨੂੰ ਲੱਗ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਜਾਮਾ ਪਲੀਤ—ਅਪਵਿੱਤਰ—ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਜਿਹੜੇ ਮਨੁੱਖ ਲਹੂ ਪੀਂਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਚਿੱਤ ਕਿਵੇਂ ਨਿਰਮਲ ਰਹਿ ਸਕਦਾ ਹੈ?
ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਨਿਰਣੇ ਅਨੁਸਾਰ ਇੱਥੇ ਰਤੁ ਪੀਵਹਿ ਦੇ ਸਿੱਧੇ ਅਰਥ “ਲਹੂ ਪੀਂਦੇ ਹਨ” ਹਨ। ਮਾਸ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਜੀਵ ਦਾ ਲਹੂ ਵਹਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਅਨੁਸਾਰ ਮਾਸ ਭਖਸ਼ਣ ਨੂੰ ਇਸ ਲਹੂ ਵਹਾਉਣ ਅਤੇ ਲਹੂ ਪੀਣ ਤੋਂ ਵੱਖ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ।
‘ਜੋ ਰਤੁ ਪੀਵਹਿ ਮਾਣਸਾ’ ਦੀ ਵਿਆਕਰਣਕ ਬਣਤਰ
ਇਸ ਪੰਗਤੀ ਦੀ ਠੀਕ ਪਦ-ਵੰਡ ਹੈ:
[ਜੋ ਰਤੁ ਪੀਵਹਿ] [ਮਾਣਸਾ] [ਤਿਨ ਕਿਉ ਨਿਰਮਲੁ ਚੀਤੁ]
ਇਸ ਵਿੱਚ:
- ਜੋ—ਸੰਬੰਧਵਾਚਕ ਪੜਨਾਂਵ;
- ਰਤੁ—ਪੀਣ ਵਾਲੀ ਵਸਤੂ, ਅਰਥਾਤ ਕਿਰਿਆ ਦਾ ਕਰਮ;
- ਪੀਵਹਿ—ਵਰਤਮਾਨ ਕਾਲ ਦੀ ਬਹੁਵਚਨ ਕਿਰਿਆ;
- ਮਾਣਸਾ—ਉਸ ਕਿਰਿਆ ਨੂੰ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦਾ ਬਹੁਵਚਨ ਨਾਂਵ;
- ਤਿਨ—ਉਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਮਾਣਸਾਂ ਵੱਲ ਮੁੜ ਸੰਕੇਤ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਸੰਬੰਧੀ ਪੜਨਾਂਵ;
- ਚੀਤੁ—ਜਿਸ ਦੀ ਨਿਰਮਲਤਾ ਬਾਰੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ;
- ਕਿਉ ਨਿਰਮਲੁ—ਕਿਵੇਂ ਨਿਰਮਲ?
ਇਸ ਲਈ ਪੰਗਤੀ ਦੀ ਅੰਦਰਲੀ ਬਣਤਰ ਹੈ:
ਜੋ ਮਾਣਸ ਲਹੂ ਪੀਂਦੇ ਹਨ—ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਚਿੱਤ ਕਿਵੇਂ ਨਿਰਮਲ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ?
ਜੋ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਮਾਣਸਾ ਨਾਲ ਹੈ। ਮਾਣਸਾ ਪਿੱਛੇ ਆਇਆ ਹੋਇਆ ਨਾਂਵ ਹੈ, ਪਰ ਉਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਸਪਸ਼ਟ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਜੋ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਅਗਲਾ ਤਿਨ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਮਾਣਸਾਂ ਵੱਲ ਮੁੜਦਾ ਹੈ।
ਇਸ ਸੰਬੰਧ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਰਸਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ:
ਜੋ, ਰਤੁ ਪੀਵਹਿ ਮਾਣਸਾ, — ਤਿਨ, ਕਿਉ ਨਿਰਮਲੁ ਚੀਤੁ
ਪੀਵਹਿ–ਮਾਣਸਾ–ਤਿਨ ਤਿੰਨੇ ਬਹੁਵਚਨ ਸੰਬੰਧ ਨੂੰ ਸਥਿਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਬਣਤਰ ਵਿੱਚ ਰਤੁ ਕਰਮ ਹੈ ਅਤੇ ਮਾਣਸਾ ਕਿਰਿਆ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦਾ ਨਾਂਵ ਹੈ।
ਨਿਰਣਾਇਕ ਸਮਾਨਾਂਤਰ ਪੰਗਤੀ
ਇਸ ਬਣਤਰ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਨਿਰਣਾਇਕ ਗੁਰਵਾਕ ਹੈ:
ਜੋ ਹਰਿ ਸੇਵਹਿ ਸੰਤ ਭਗਤ ਤਿਨ ਕੇ ਸਭਿ ਪਾਪ ਨਿਵਾਰੀ ॥ (ਪੰਨਾ ੬੬੬)
ਇਸ ਦੀ ਬਣਤਰ ਹੈ:
[ਜੋ ਹਰਿ ਸੇਵਹਿ] [ਸੰਤ ਭਗਤ] [ਤਿਨ ਕੇ ਸਭਿ ਪਾਪ ਨਿਵਾਰੀ]
ਇੱਥੇ:
- ਹਰਿ—ਜਿਸ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ;
- ਸੇਵਹਿ—ਬਹੁਵਚਨ ਕਿਰਿਆ;
- ਸੰਤ ਭਗਤ—ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਮਨੁੱਖ;
- ਤਿਨ ਕੇ—ਉਨ੍ਹਾਂ ਸੰਤ ਭਗਤਾਂ ਦੇ।
ਅਰਥ ਹੈ:
ਜਿਹੜੇ ਸੰਤ-ਭਗਤ ਹਰੀ ਨੂੰ ਸੇਂਵਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਰੇ ਪਾਪ ਨਿਵਾਰਨ (ਦੂਰ ਕਰਨ) ਵਾਲਾ ਹੈਂ।
ਇਸ ਦਾ ਅਰਥ ਇਹ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਕਿ “ਜਿਹੜੇ ਸੰਤ-ਭਗਤ ਹਰੀ ਨੂੰ ਸੇਂਵਦੇ ਹਨ” ਵਿੱਚ ਸੰਤ ਭਗਤ ਨੂੰ ਹਰਿ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ “ਸੰਤ-ਭਗਤ-ਹਰੀ” ਕੋਈ ਇਕ ਕਰਮ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ। ਹਰਿ ਕਿਰਿਆ ਦਾ ਕਰਮ ਹੈ ਅਤੇ ਸੰਤ ਭਗਤ ਉਸ ਕਿਰਿਆ ਦੇ ਕਰਤਾ ਹਨ।
ਬਿਲਕੁਲ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ:
ਜੋ ਹਰਿ ਸੇਵਹਿ ਸੰਤ ਭਗਤ
ਹਰੀ ਨੂੰ ਸੇਂਵਣ ਵਾਲੇ ਸੰਤ ਭਗਤ
ਅਤੇ:
ਜੋ ਰਤੁ ਪੀਵਹਿ ਮਾਣਸਾ
ਲਹੂ ਪੀਣ ਵਾਲੇ ਮਾਣਸ
ਦੋਹਾਂ ਪੰਗਤੀਆਂ ਦੀ ਵਿਆਕਰਣਕ ਰਚਨਾ ਇਕੋ ਹੈ:
| ਵਿਆਕਰਣਕ ਭੂਮਿਕਾ | ਪਹਿਲੀ ਪੰਗਤੀ | ਦੂਜੀ ਪੰਗਤੀ |
|---|---|---|
| ਸੰਬੰਧਵਾਚਕ ਪੜਨਾਂਵ | ਜੋ | ਜੋ |
| ਕਰਮ | ਹਰਿ | ਰਤੁ |
| ਬਹੁਵਚਨ ਕਿਰਿਆ | ਸੇਵਹਿ | ਪੀਵਹਿ |
| ਪਿੱਛੇ ਆਇਆ ਮਨੁੱਖਵਾਚਕ ਨਾਂਵ | ਸੰਤ ਭਗਤ | ਮਾਣਸਾ |
| ਮੁੜ ਸੰਕੇਤ | ਤਿਨ ਕੇ | ਤਿਨ |
ਇਸ ਸਮਾਨਾਂਤਰ ਬਣਤਰ ਤੋਂ “ਮਾਣਸਾਂ ਦਾ ਰਤੁ” ਵਾਲੀ ਪਦ-ਵੰਡ ਟਿਕਦੀ ਨਹੀਂ।
ਹੋਰ ਸਮਾਨ ਗੁਰਵਾਕ
ਇਹ ਬਣਤਰ ਕੇਵਲ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋ ਪੰਗਤੀਆਂ ਤੱਕ ਸੀਮਿਤ ਨਹੀਂ।
੧. ਇਕਵਚਨ ਰੂਪ
ਭਗਤ ਸਰਣਿ ਜੋ ਆਵੈ ਪ੍ਰਾਣੀ ਤਿਸੁ ਈਹਾ ਊਹਾ ਨ ਹਾਰਨਾ ॥੫॥ (ਪੰਨਾ ੯੧੫)
ਪਦ-ਵੰਡ:
[ਭਗਤ ਸਰਣਿ ਜੋ ਆਵੈ] [ਪ੍ਰਾਣੀ] [ਤਿਸੁ ਈਹਾ ਊਹਾ ਨ ਹਾਰਨਾ]
ਇੱਥੇ ਜੋ ਦਾ ਨਾਂਵ ਪ੍ਰਾਣੀ ਕਿਰਿਆ ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ ਆਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਤਿਸੁ ਉਸੇ ਪ੍ਰਾਣੀ ਵੱਲ ਮੁੜਦਾ ਹੈ:
ਆਵੈ–ਪ੍ਰਾਣੀ–ਤਿਸੁ—ਤਿੰਨੇ ਇਕਵਚਨ।
ਇਹ ਪੀਵਹਿ–ਮਾਣਸਾ–ਤਿਨ ਦੀ ਇਕਵਚਨ ਸਮਾਨਾਂਤਰ ਬਣਤਰ ਹੈ।
੨. ਵੰਡਵਾਂ ਜਾਂ distributive ਰੂਪ
ਜੋ ਜੋ ਨਾਮੁ ਜਪੈ ਅਪਰਾਧੀ ਸਭਿ ਤਿਨ ਕੇ ਦੋਖ ਪਰਹਰੇ ॥ (ਪੰਨਾ ੯੯੫)
ਪਦ-ਵੰਡ:
[ਜੋ ਜੋ ਨਾਮੁ ਜਪੈ] [ਅਪਰਾਧੀ] [ਸਭਿ ਤਿਨ ਕੇ ਦੋਖ ਪਰਹਰੇ]
ਇੱਥੇ:
- ਨਾਮੁ—ਕਰਮ;
- ਜਪੈ—ਕਿਰਿਆ;
- ਅਪਰਾਧੀ—ਨਾਮ ਜਪਣ ਵਾਲਾ ਮਨੁੱਖ;
- ਤਿਨ ਕੇ—ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੇ ਅਪਰਾਧੀਆਂ ਦੇ।
ਅਰਥਾਤ ਜਿਹੜਾ-ਜਿਹੜਾ ਅਪਰਾਧੀ ਨਾਮ ਜਪਦਾ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਦੇ ਦੋਖ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਵੀ ਮਨੁੱਖਵਾਚਕ ਨਾਂਵ ਅਪਰਾਧੀ ਕਿਰਿਆ ਜਪੈ ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ ਆਇਆ ਹੈ।
੩. ‘ਜੋ’ ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ ਆਇਆ ‘ਭਗਤ’ ਨਾਂਵ
ਸੇਈ ਤੁਧਨੋ ਗਾਵਹਿ ਜੋ ਤੁਧੁ ਭਾਵਨਿ ਰਤੇ ਤੇਰੇ ਭਗਤ ਰਸਾਲੇ ॥ (ਜਪੁ ਜੀ ਸਾਹਿਬ)
ਇੱਥੇ ਜੋ ਤੁਧੁ ਭਾਵਨਿ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਪਿੱਛੋਂ ਆਏ ਤੇਰੇ ਭਗਤ ਨਾਲ ਹੈ। ਭਾਵ ਹੈ—ਤੇਰੇ ਉਹ ਭਗਤ ਜੋ ਤੈਨੂੰ ਭਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਤੁਧੁ ਕਿਰਿਆ ਦਾ ਸੰਬੰਧੀ ਕਰਮ ਹੈ; ਭਗਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦਾ ਨਾਂਵ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਜੋ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
੪. ਕਰਮ–ਕਿਰਿਆ–ਕਰਤਾ ਦਾ ਸਪਸ਼ਟ ਕ੍ਰਮ
ਨਿਰਮਲ ਜਸੁ ਪੀਵਹਿ ਜਨ ਨੀਤਿ ॥੪॥੭੩॥੧੪੨॥ (ਪੰਨਾ ੧੯੪)
ਇੱਥੇ:
ਨਿਰਮਲ ਜਸੁ—ਕਰਮ
ਪੀਵਹਿ—ਕਿਰਿਆ
ਜਨ—ਕਰਤਾ
ਇਹ ਸਪਸ਼ਟ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਕਰਤਾ ਦਾ ਨਾਂਵ ਕਿਰਿਆ ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ ਆ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ:
ਤੇ ਪੀਵਹਿ ਸੰਤ ਕਰਹਿ ਮਨਿ ਮਜਨੁ ਪੁਬ ਜਿਨਹੁ ਸੇਵਾ ਕਰੀਆ ॥ (ਪੰਨਾ ੧੩੯੬)
ਇੱਥੇ ਵੀ ਪੀਵਹਿ ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ ਮਨੁੱਖਵਾਚਕ ਨਾਂਵ ਸੰਤ ਆਇਆ ਹੈ।
੫. ਉਸੇ ‘ਰਤੁ ਪੀਣ’ ਵਾਲੀ ਬਣਤਰ
ਰਤੁ ਪੀਣੇ ਰਾਜੇ ਸਿਰੈ ਉਪਰਿ ਰਖੀਅਹਿ ਏਵੈ ਜਾਪੈ ਭਾਉ ॥ (ਪੰਨਾ ੧੪੨)
ਇੱਥੇ:
ਰਤੁ—ਕਰਮ
ਪੀਣੇ—ਪੀਣ ਵਾਲੇ
ਰਾਜੇ—ਮਨੁੱਖਵਾਚਕ ਨਾਂਵ
ਇਹ ਬਣਤਰ ਰਤੁ ਪੀਵਹਿ ਮਾਣਸਾ ਦੀ ਸਿੱਧੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕਰਦੀ ਹੈ:
ਰਤੁ ਪੀਣੇ ਰਾਜੇ—ਲਹੂ ਪੀਣ ਵਾਲੇ ਰਾਜੇ
ਰਤੁ ਪੀਵਹਿ ਮਾਣਸਾ—ਲਹੂ ਪੀਣ ਵਾਲੇ ਮਾਣਸ
ਇਹ ਪੰਗਤੀ “ਰਾਜਿਆਂ ਦਾ ਲਹੂ ਪੀਣਾ” ਨਹੀਂ ਬਣਾਉਂਦੀ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਹਿਲੀ ਪੰਗਤੀ ਵੀ “ਮਾਣਸਾਂ ਦਾ ਲਹੂ ਪੀਣਾ” ਨਹੀਂ ਬਣਾਉਂਦੀ।
ਗਿਆਨੀ ਹਰਬੰਸ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦਾ ਨਿਰਣਾ
ਗਿਆਨੀ ਹਰਬੰਸ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਮੰਨਿਆ ਹੈ ਕਿ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਟੀਕਾਕਾਰਾਂ ਨੇ ਇਸ ਪੰਗਤੀ ਦੇ ਅਰਥ ਆਪਣੀ-ਆਪਣੀ ਭਾਵਨਾ ਅਨੁਸਾਰ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਿਰਣਾ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇੱਥੇ ਮਾਸ ਖਾਣ ਦੀ ਨਿਖੇਧੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਜ਼ੋਰ-ਜ਼ੁਲਮ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਅਨੁਸਾਰ:
- ਜੋ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਪੜਨਾਂਵ ਅਤੇ ਪੀਵਹਿ ਦਾ ਕਰਤਾ ਹੈ;
- ਮਾਣਸਾ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਰਤੁ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ “ਮਾਣਸਾਂ ਦਾ ਰਤੁ” ਅਰਥ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ;
- “ਰਤੁ ਪੀਣਾ” ਜ਼ੁਲਮ ਕਰਨ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦਾ ਲਹੂ ਨਿਚੋੜਨ ਦਾ ਭਾਵ ਰੱਖਦਾ ਹੈ;
- ਰਤੁ ਪੀਣੇ ਰਾਜੇ ਇਸ ਜ਼ੁਲਮ ਵਾਲੇ ਭਾਵ ਨੂੰ ਸਪਸ਼ਟ ਕਰਦਾ ਹੈ;
- ਜੋ ਸਿਮਰੰਦੇ ਸਾਂਈਐ ਅਤੇ ਜੋ ਰਤੇ ਦੀਦਾਰ ਵਰਗੀਆਂ ਪੰਗਤੀਆਂ ਸਾਬਤ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਜੋ ਬਿਨਾਂ ਪ੍ਰਗਟ ਨਾਂਵ ਦੇ ਵੀ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ;
- ਕੱਪੜੇ ਅਤੇ ਜਾਮੇ ਦਾ ਪ੍ਰਸੰਗ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗੱਲ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੀ ਹੀ ਚੱਲ ਰਹੀ ਹੈ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਜੋ ਹਰਿ ਸੇਵਹਿ ਸੰਤ ਭਗਤ… ਦਾ ਅਰਥ ਵੀ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੀਤਾ:
“ਹੇ ਹਰੀ! ਜੋ (ਤੇਰੇ) ਸੰਤ ਭਗਤ ਜਨ (ਤੈਨੂੰ) ਸੇਂਵਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਰੇ ਪਾਪ (ਤੂੰ) ਦੂਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈਂ।”
ਇਸ ਅਰਥ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸੰਤ ਭਗਤ ਜਨ ਹੀ ਸੇਵਹਿ ਕਿਰਿਆ ਦੇ ਕਰਤਾ ਮੰਨੇ ਗਏ ਹਨ।
ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਦੇ ਵਿਆਕਰਣਕ ਨਿਰਣੇ ਦੀ ਸਮੱਸਿਆ
ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਦਾ ਇਹ ਕਥਨ ਠੀਕ ਹੈ ਕਿ ਜੋ ਕਈ ਥਾਵਾਂ ਉੱਤੇ ਬਿਨਾਂ ਪ੍ਰਗਟ ਨਾਂਵ ਦੇ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਦਾਹਰਨ ਵਜੋਂ:
ਜੋ ਸਿਮਰੰਦੇ ਸਾਂਈਐ ॥ (ਪੰਨਾ ੧੩੨)
ਅਤੇ:
ਜੋ ਰਤੇ ਦੀਦਾਰ ਸੇਈ ਸਚੁ ਹਾਕੁ ॥ (ਪੰਨਾ ੯੫੯)
ਇਨ੍ਹਾਂ ਥਾਵਾਂ ਉੱਤੇ ਜੋ ਦਾ ਭਾਵ ਪ੍ਰਸੰਗ ਅਤੇ ਅਗਲੇ ਸੰਬੰਧੀ ਪੜਨਾਂਵ ਤੋਂ ਸਪਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਪਰ ਇਸ ਨਾਲ ਇਹ ਸਿੱਧ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਕਿ ਜੋ ਰਤੁ ਪੀਵਹਿ ਮਾਣਸਾ ਵਿੱਚ ਵੀ ਜੋ ਨੂੰ ਲਾਜ਼ਮੀ ਤੌਰ ’ਤੇ ਇਕੱਲਾ, ਨਾਂਵ-ਰਹਿਤ ਪੜਨਾਂਵ ਹੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਵੇ। ਇਸ ਪੰਗਤੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਨਾਂਵ ਮਾਣਸਾ ਮੌਜੂਦ ਹੈ। ਅਸਲ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਮਾਣਸਾ ਕਿਸ ਨਾਲ ਜੁੜਦਾ ਹੈ—ਰਤੁ ਨਾਲ ਜਾਂ ਜੋ ਨਾਲ?
ਇਸ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਦਾ ਸਿੱਧਾ ਉੱਤਰ ਇਹ ਗੁਰਵਾਕ ਦਿੰਦਾ ਹੈ:
ਜੋ ਹਰਿ ਸੇਵਹਿ ਸੰਤ ਭਗਤ ਤਿਨ ਕੇ ਸਭਿ ਪਾਪ ਨਿਵਾਰੀ ॥
ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਦੇ ਆਪਣੇ ਅਰਥ ਅਨੁਸਾਰ ਵੀ:
- ਸੰਤ ਭਗਤ ਜਨ—ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਹਨ;
- ਸੇਵਹਿ—ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਿਰਿਆ ਹੈ;
- ਤਿਨ ਕੇ—ਉਨ੍ਹਾਂ ਸੰਤ ਭਗਤਾਂ ਵੱਲ ਮੁੜਦਾ ਹੈ।
ਇਸ ਲਈ ਉਸੇ ਬਣਤਰ ਵਿੱਚ:
- ਮਾਣਸਾ—ਪੀਣ ਵਾਲੇ ਹਨ;
- ਪੀਵਹਿ—ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਿਰਿਆ ਹੈ;
- ਤਿਨ—ਉਨ੍ਹਾਂ ਮਾਣਸਾਂ ਵੱਲ ਮੁੜਦਾ ਹੈ।
ਜੇ ਮਾਣਸਾ ਨੂੰ ਰਤੁ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ “ਮਾਣਸਾਂ ਦਾ ਰਤੁ” ਬਣਾਇਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਪੰਗਤੀ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਸਿੱਧੀ ਪੀਵਹਿ–ਮਾਣਸਾ–ਤਿਨ ਸੰਬੰਧ-ਲੜੀ ਟੁੱਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਜੋ ਨੂੰ ਇਕੱਲਾ ਕਰਤਾ ਮੰਨ ਕੇ ਉਸ ਦਾ ਮਨੁੱਖੀ ਭਾਵ ਬਾਹਰਲੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਤੋਂ ਲਿਆਉਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਗੁਰਵਾਕ ਨੇ ਮਾਣਸਾ ਨਾਂਵ ਦੇ ਕੇ ਕਰਤਾ ਦਾ ਭਾਵ ਪੰਗਤੀ ਦੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਸਪਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।
ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਰਤੁ ਪੀਣੇ ਰਾਜੇ ਵੀ “ਮਾਣਸਾਂ ਦਾ ਰਤੁ” ਵਾਲੀ ਪਦ-ਵੰਡ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਉਸ ਪੰਗਤੀ ਦੀ ਬਣਤਰ ਤਾਂ ਉਲਟ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੈ:
ਰਤੁ + ਪੀਣੇ + ਰਾਜੇ
ਅਰਥਾਤ ਲਹੂ ਪੀਣ ਵਾਲੇ ਰਾਜੇ। ਇਸੇ ਦਲੀਲ ਅਨੁਸਾਰ:
ਰਤੁ + ਪੀਵਹਿ + ਮਾਣਸਾ
ਅਰਥਾਤ ਲਹੂ ਪੀਣ ਵਾਲੇ ਮਾਣਸ।
ਰਤੁ ਪੀਣਾ ਅੱਗੇ ਜਾ ਕੇ ਜ਼ੁਲਮ ਲਈ ਰੂਪਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਵੇ ਜਾਂ ਉਸ ਦੇ ਸਿੱਧੇ ਅਰਥ ਲਏ ਜਾਣ—ਇਹ ਅਰਥ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਦਾ ਵੱਖਰਾ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੈ। ਪਰ ਰੂਪਕ ਅਰਥ ਮੰਨਣ ਲਈ ਮਾਣਸਾ ਨੂੰ ਰਤੁ ਦਾ ਸੰਬੰਧਕ ਬਣਾਉਣਾ ਵਿਆਕਰਣਕ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਜ਼ਰੂਰੀ ਨਹੀਂ। ਵਾਕ ਦੀ ਵਿਆਕਰਣਕ ਬਣਤਰ ਫਿਰ ਵੀ ਇਹੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ:
ਜੋ ਮਾਣਸ ਲਹੂ ਪੀਂਦੇ ਹਨ।
ਨਾ ਕਿ:
ਜੋ ਮਾਣਸਾਂ ਦਾ ਲਹੂ ਪੀਂਦੇ ਹਨ।
ਨਿਰਣਾ
ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਭਾਈ ਰਣਧੀਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦਾ ਪਦ-ਸੰਬੰਧ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀਆਂ ਸਮਾਨਾਂਤਰ ਬਣਤਰਾਂ ਨਾਲ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੇਲ ਖਾਂਦਾ ਹੈ:
ਜੋ ਹਰਿ ਸੇਵਹਿ ਸੰਤ ਭਗਤ ਤਿਨ…
ਜੋ ਰਤੁ ਪੀਵਹਿ ਮਾਣਸਾ ਤਿਨ…
ਭਗਤ ਸਰਣਿ ਜੋ ਆਵੈ ਪ੍ਰਾਣੀ ਤਿਸੁ…
ਜੋ ਜੋ ਨਾਮੁ ਜਪੈ ਅਪਰਾਧੀ … ਤਿਨ ਕੇ…
ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੀਆਂ ਪੰਗਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਜੋ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਤ ਮਨੁੱਖਵਾਚਕ ਨਾਂਵ ਕਿਰਿਆ ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ ਆ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅਗਲਾ ਤਿਨ/ਤਿਸੁ ਉਸੇ ਨਾਂਵ ਵੱਲ ਜੁੜਦਾ ਹੈ।
ਇਸ ਲਈ ਜੋ ਰਤੁ ਪੀਵਹਿ ਮਾਣਸਾ ਦਾ ਨਿਰਸੰਦੇਹ ਵਿਆਕਰਣਕ ਅਰਥ ਹੈ:
ਜੋ ਮਾਣਸ ਲਹੂ ਪੀਂਦੇ ਹਨ।
ਗਿਆਨੀ ਹਰਬੰਸ ਸਿੰਘ ਜੀ ਵੱਲੋਂ ਦਿੱਤੇ ਜੋ ਦੇ ਇਕੱਲੇ ਪ੍ਰਯੋਗ ਵਾਲੇ ਉਦਾਹਰਨ ਆਪਣੀ ਥਾਂ ਠੀਕ ਹਨ, ਪਰ ਉਹ ਇਸ ਪੰਗਤੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਮਾਣਸਾ ਨਾਂਵ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਨੂੰ ਰੱਦ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਗੱਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਜੋ ਹਰਿ ਸੇਵਹਿ ਸੰਤ ਭਗਤ ਤਿਨ… ਵਾਲਾ ਗੁਰਵਾਕ ਉਸੇ ਵਿਆਕਰਣਕ ਬਣਤਰ ਨੂੰ ਸਿੱਧੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਮਾਣਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਨੇ ਉਸ ਪੰਗਤੀ ਦੇ ਅਰਥ ਕਰਦਿਆਂ ਸੰਤ ਭਗਤ ਜਨ ਨੂੰ ਸੇਵਹਿ ਦਾ ਕਰਤਾ ਮੰਨਿਆ, ਪਰ ਜੋ ਰਤੁ ਪੀਵਹਿ ਮਾਣਸਾ ਉੱਤੇ ਉਹੀ ਵਿਆਕਰਣਕ ਨਿਯਮ ਲਾਗੂ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ। ਇਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਿਰਣੇ ਦੀ ਮੁੱਖ ਵਿਆਕਰਣਕ ਭੁੱਲ ਹੈ।